Stopnie niepełnosprawności w Polsce są kluczowym elementem systemu wsparcia dla osób zmagających się z trwałymi lub okresowymi ograniczeniami zdrowotnymi. Określają zakres pomocy, uprawnienia oraz możliwości korzystania ze świadczeń społecznych. W 2026 roku planowane są istotne zmiany w sposobie orzekania, symbolice i punktacji, co wpłynie praktycznie na wszystkich zainteresowanych tym systemem [1][4].
Stopnie niepełnosprawności – podział i definicje
Wyróżnia się trzy stopnie niepełnosprawności: znaczny, umiarkowany oraz lekki. Znaczny stopień dotyczy osób całkowicie niezdolnych do pracy, wymagających stałej lub długotrwałej opieki i pomocy w zaspokajaniu codziennych potrzeb. Umiarkowany stopień oznacza częściową niezdolność do pracy oraz potrzebę czasowej lub częściowej pomocy przy funkcjonowaniu społecznym. Lekki stopień oznacza naruszoną sprawność organizmu, jednak z zachowaną zdolnością do pracy w warunkach dostosowanych do potrzeb zdrowotnych [1][3][5].
Decyzja o przyznaniu danego stopnia opiera się nie tylko na nazwie schorzenia, lecz przede wszystkim na stopniu ograniczenia sprawności i zapotrzebowania na wsparcie. Wyższy stopień niepełnosprawności oznacza konieczność uzyskania większej pomocy oraz otwiera szersze możliwości korzystania z przywilejów systemowych [1][5].
Symbole przyczyn niepełnosprawności – znaczenie i klasyfikacja
Orzeczenie o niepełnosprawności zawiera jeden, dwa lub (od 2026 r.) maksymalnie trzy symbole przyczyn niepełnosprawności. Symbole te określają rodzaj schorzenia, które jest podstawą wydania orzeczenia oraz decydują o przysługujących świadczeniach i uprawnieniach [4][6].
Do najczęstszych symboli należą: 01-U (niepełnosprawność intelektualna), 02-P (choroby psychiczne, w tym depresja, schizofrenia, choroba afektywna dwubiegunowa), 03-L (uszkodzenia głosu, mowy, słuchu), 04-O (choroby narządu wzroku, np. jaskra, retinopatia cukrzycowa), 05-R (uszkodzenia narządu ruchu), 10-N (schorzenia neurologiczne, np. stwardnienie rozsiane, choroba Parkinsona, udary) [1][2][4][6].
Symbole przyczyn schorzeń są niezbędne przy ubieganiu się o świadczenia, np. rentę socjalną, ulgi podatkowe czy uzyskanie karty parkingowej. W 2026 roku system będzie uwzględniał maksymalnie trzy symbole na jednym orzeczeniu oraz powiąże je z osobnym systemem punktacji potrzeb wsparcia (WZON) [4][9].
Proces orzekania o stopniu niepełnosprawności – etapy i kryteria
Procedura orzekania oparta jest na ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej. Dla osób do 16 roku życia wydaje się wyłącznie orzeczenie o niepełnosprawności bez stopnia. Dla osób powyżej 16 roku życia stosuje się skalę trzystopniową: znaczny, umiarkowany, lekki [3][6].
Decyzje wydają powiatowe lub wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności. Każda sprawa rozpatrywana jest indywidualnie w oparciu o ocenę stopnia naruszenia sprawności organizmu oraz zakres ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu i pracy zawodowej. Analiza obejmuje także utratę samodzielności oraz aktualne możliwości adaptacji [5][6].
Od 2026 roku każda osoba z ważnym orzeczeniem musi przejść proces ponownej weryfikacji celem dostosowania dokumentacji do zmienionych zasad oraz nowej punktacji WZON [4][8].
Punktacja WZON i jej znaczenie od 2026 roku
W 2026 wdrożony zostanie nowy system punktacji WZON, który bezpośrednio wpłynie na przyznawanie świadczeń i uprawnień. Liczba punktów odzwierciedla poziom potrzeby wsparcia w codziennym życiu, niezależnie od diagnozy podstawowej czy symbolu niepełnosprawności [4][9].
Wprowadzone progi punktowe zdecydują o wysokości świadczenia wspierającego oraz możliwości ubiegania się o dodatkowe uprawnienia. Przykładowo, uzyskanie minimum 70 punktów daje 40% świadczenia, 75-79 punktów – 60%, natomiast najwyższe progi 87-100 punktów przewidują pełną wypłatę świadczenia. Te wartości są kluczowe w ustalaniu realnego wsparcia dla osoby niepełnosprawnej [4][9].
Uprawnienia i wsparcie wynikające z poszczególnych stopni
Stopień niepełnosprawności determinuje zakres uprawnień. Znaczny stopień daje dostęp do pełnej renty socjalnej, prawa do korzystania z ciągłej opieki oraz szerokiego wachlarza świadczeń społecznych. Stopień umiarkowany umożliwia uzyskanie częściowej renty oraz dostęp do wybranych ulg, np. podatkowych czy związanych z adaptacją miejsca pracy. Lekki stopień to najniższy poziom uprawnień, obejmujący głównie ulgi podatkowe, dostosowanie stanowiska pracy i inne podstawowe świadczenia [3][4][5].
System powiązany jest z programami finansowanymi przez PFRON, uprawnieniami do karty parkingowej oraz uprawnia do udziału w projektach rehabilitacyjnych. Każdy wyższy stopień przekłada się na szerszy zakres wsparcia materialnego i organizacyjnego [1][4].
Symbole i choroby najczęściej spotykane w orzecznictwie
Najczęściej orzekane symbole to 05-R (układ ruchu), 10-N (układ nerwowy), 02-P (psychiczne) oraz 04-O (wzrok). Wśród chorób prowadzących do wydania orzeczenia dominują: udar mózgu, schorzenia neurologiczne (SM, Parkinson), retinopatia cukrzycowa, dystrofie mięśniowe, schizofrenia, głuchota [1][2][4][5].
Orzeczenia mogą też obejmować symbole: 06-E (epilepsja), 09-M (niewydolność nerek wymagająca dializ), 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia) oraz 12-C (autyzm) [2][4][6].
Zmiany i trendy w orzekaniu od 2026 roku
Od 2026 czeka nas rewolucja w systemie orzekania o niepełnosprawności. Orzeczenia będą zawierały maksymalnie trzy symbole przyczyn niepełnosprawności. Wprowadzona zostanie jednolita punktacja WZON decydująca o wysokości świadczenia wspierającego oraz dostępności do świadczeń finansowanych przez PFRON. Wszystkie osoby otrzymujące wsparcie będą musiały poddać się ponownej ocenie [4][8][9].
Zmiany mają na celu lepsze dopasowanie świadczeń do rzeczywistych potrzeb oraz uproszczenie zasad przyznawania wsparcia. Uproszczeniu ulegną także zasady składania wniosków, a większość procedur zostanie zautomatyzowana, w tym rozliczanie świadczeń czy dostęp do ulg [4][9].
Podsumowanie
Określenie stopnia niepełnosprawności oraz odpowiednich symboli przyczyn jest fundamentem korzystania ze wsparcia społecznego i świadczeń. Zaplanowane od 2026 roku zmiany mają nie tylko usprawnić system, ale także realnie zwiększyć poziom wsparcia dostosowanego do różnorodnych potrzeb osób niepełnosprawnych.
Źródła:
- [1] https://serwisy.gazetaprawna.pl/zdrowie/artykuly/10610516,jakie-choroby-daja-orzeczenie-o-niepelnosprawnosci-2026.html
- [2] https://www.infor.pl/prawo/pomoc-spoleczna/niepelnosprawni/7502619,wykaz-chorob-uprawniajacych-do-orzeczenia-o-niepelnosprawnosci-w-2026-roku-co-jest-decydujace-dla-orzecznikow.html
- [3] https://www.infor.pl/prawo/pomoc-spoleczna/niepelnosprawni/7055715,i-ii-i-iii-stopien-niepelnosprawnosci-2026-jakie-ulgi-i-przywileje.html
- [4] https://niepelnosprawni.pl/swiadczenia/orzeczenia-o-niepelnosprawnosci-2026-rewolucja-w-systemie-i-nowe-stawki-swiadczen
- [5] https://witalni.pl/baza_wiedzy/stopnie-niepelnosprawnosci-w-polsce-jak-dzialaja-i-jakie-maja-znaczenie/
- [6] https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-choroby-uprawniajace-do-orzeczenia-niepelnosprawnosci
- [8] https://www.poradnikzdrowie.pl/aktualnosci/brak-wniosku-oznacza-utrate-swiadczen-kogo-dotyczy-ponowne-orzeczenie-w-2026-roku-aa-UBBb-a7XM-GuxY.html
- [9] https://swiadczenie-wspierajace.pl/aktualnosci/jak-czytac-decyzje-ustalajaca-poziom-potrzeby-wsparcia
ObywatelKontraZus-Blog.pl – portal, gdzie skomplikowane przepisy stają się prostymi odpowiedziami. Zespół praktyków z branży finansowej przekłada prawnicze paragrafy na język codzienności.